De comfortzone is de zone waarin iemand zich op zijn gemak voelt. Er zijn geen gevoelens van angst of ongemak. Je voelt je mentaal en fysiek veilig, gezond, thuis en comfortabel. Alles is en voelt vertrouwd; er is geen uitdaging om iets te moeten of willen leren. In deze zone is er weinig reflectie op het eigen gedrag en zijn er weinig leerkansen. Je wordt er simpelweg niet uitgedaagd. Dingen zijn zoals ze zijn en worden niet bevraagd of ter discussie gesteld.
De comfortzone kent echter enkele risico’s als het gaat om mentaal en fysiek veilig en gezond werken. Door het ontbreken van een gevoel van ‘alertheid’ of ‘angst’ kunnen mensen in de comfortzone gemakzuchtig worden. Ze zijn zo ervaren in situaties dat ze bijna ‘vergeten’ waarom er gevaar of risico bestaat in het werk dat ze doen — en gaan zich daarnaar gedragen. Het is dan ook geen toeval dat incidenten en ongevallen vaak voorkomen bij enerzijds zeer onervaren medewerkers en anderzijds juist bij zeer ervaren medewerkers die het werk al jaren naar tevredenheid uitvoeren.
De stretchzone is de zone tussen de comfortzone en de paniekzone. In deze zone voelen situaties en activiteiten ‘vreemd’ of onbekend. Ze zijn nieuw of bijna nieuw. In deze zone ontstaat leren. Het is de zone waar je je mogelijkheden kunt ontdekken en uitbreiden, waar je ervaring opdoet, waar persoonlijke ontwikkeling plaatsvindt en waar je je grenzen verkent. In de stretchzone heb je nog voldoende controle over je gedrag om te kiezen of je leert of niet, en als het te oncomfortabel wordt, kun je terugkeren naar je comfortzone. Door regelmatig in de stretchzone te zijn en te leren, wordt je comfortzone uiteindelijk groter: het nieuwe wordt vertrouwd.
Gerelateerd aan mentaal en fysiek veilig en gezond werken is de stretchzone de zone waarin je in principe het meest veilig en gezond kunt werken — mits er al enige ervaring is, regels en procedures duidelijk zijn en duidelijk is waar de risico’s liggen en hoe daarmee om te gaan. Bij nieuwe, risicovolle werkzaamheden kan een beetje ‘gezonde angst’ juist helpen: iemand is alerter en leert sneller. Maar dan moet dit wel goed worden begeleid. Door iemand te laten oefenen en leren, kan een sterke veiligheidsscherpte worden ontwikkeld.
In de paniekzone zijn de uitdagingen zo groot dat we ons ongemakkelijk, angstig en overweldigd voelen. We ervaren (toenemende) stress, angst en een onoverbrugbare uitdaging. Dit activeert primaire reacties zoals vluchten, vechten of bevriezen, wat veel energie kost. Als iemand te lang in de paniekzone blijft, heeft dat mentale en fysieke gevolgen. Het kan er zelfs toe leiden dat iemand besluit niet meer te willen leren en volledig terugkeert naar de comfortzone — en daar blijft. Zelfs een stap naar de stretchzone voelt dan al te veel.
Gerelateerd aan gezond en veilig werken is het duidelijk dat de paniekzone de gezondheid (mentaal en fysiek) van medewerkers ernstig in gevaar brengt. En tegelijkertijd de veiligheid van hun omgeving. In de paniekzone is er geen goede controle meer over het eigen denken en nemen primaire reacties de overhand. Dat kan leiden tot gevaarlijke situaties en beslissingen met mogelijk ernstige gevolgen.
